Suốt cuộc đời binh nghiệp của mình, Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn luôn có các tướng tài sát cánh và tuyệt đối trung thành, góp phần làm nên những chiến thắng quan trọng.
Tả Yết Kiêu, hữu Dã Tượng
Trong 3 cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông từ năm 1258 - 1288, chiến trường của Đại Việt trải dài ở nhiều địa phương, trong đó, tại Hải Phòng và Hải Dương cũ là nơi diễn ra nhiều trận đánh quan trọng, dài ngày, có tính chất quyết định.
Khu vực Vạn Kiếp (phường Trần Hưng Đạo ngày nay) còn là căn cứ địa của Hưng Đạo vương, cũng là nơi sinh sống của ông cùng gia quyến. Vì thế, trong tay của Hưng Đạo vương luôn có những dũng tướng người địa phương. Trong "Ngũ hổ tướng" của Hưng Đạo vương, có 1 dũng tướng đã được xác định chính xác quê quán, tên thật, đó là tướng Yết Kiêu.
Bốn "hổ tướng" còn lại là Cao Mang (Nam Định), tướng Đại Hành quê gốc Nam Định, sinh ra tại Thăng Long, còn tướng Dã Tượng, Nguyễn Địa Lô không rõ quê quán.
Tướng Yết Kiêu tên thật là Phạm Hữu Thế (1242 - 1301) quê ở làng Hạ Bì, huyện Gia Phúc, sau đó là thôn Hạ Bì, xã Yết Kiêu, huyện Gia Lộc, tỉnh Hải Dương cũ (nay là xã Yết Kiêu, Hải Phòng). Theo sách "Việt sử giai thoại", thời Trần, tất cả quý tộc và quan lại đều có gia nô, thậm chí có quý tộc gia nô đông đến hàng ngàn người. Đã là gia nô thì phải suốt đời phục dịch cho chủ, và trong xã hội không ai có địa vị thấp hèn như họ cả... Tuy vậy, mặc dù là phận tôi tớ, nhưng tài năng, dũng khí của Yết Kiêu đã được Hưng Đạo vương nhận ra và trọng dụng.
Theo các truyền thuyết, Yết Kiêu có biệt tài thủy chiến, “đi được trong nước như trên đất bằng”. Ông dùng tài bơi lặn của mình để xâm nhập sâu vào hàng ngũ địch, đục thủng và đánh chìm các thuyền chiến.
Trong cuộc kháng chiến lần thứ hai (1285), có một câu chuyện cảm động về lòng trung thành của Yết Kiêu đối với chủ tướng. Theo mộc bản sách Đại Việt sử ký toàn thư: Trong trận chiến ở Bãi Tân, Hưng Đạo vương dùng thuyền ra trận và giao Yết Kiêu ở lại thuyền khác chốt chặn. Do thế giặc mạnh, quân đội Đại Việt bị tấn công tơi tả, quân chặn hậu của Yết Kiêu cũng chạy tan tác. Hưng Đạo vương định rút lui khẩn cấp theo đường rừng về Vạn Kiếp.
Lúc ấy, Dã Tượng nói rằng Yết Kiêu chưa thấy chủ tướng thì nhất định không chịu rời thuyền. Hưng Đạo vương dẫn quân quay lại thì quả nhiên thấy Yết Kiêu vẫn chưa chịu rời thuyền, bất chấp nguy hiểm xung quanh.
Ở thôn Hạ Bì, xã Yết Kiêu - quê hương ông hiện nay có đền thờ được xếp hạng di tích quốc gia là đền Quát, được dân làng lập lên từ xa xưa để thờ phụng vị danh tướng tài ba của quê hương.
Có một điều đặc biệt ít người biết, đó là người dân ở đây rất giỏi nghề sông nước và các môn thể thao dưới nước. Đội thuyền rồng, thuyền truyền thống của xã Yết Kiêu rất mạnh ở các cuộc thi do tỉnh Hải Dương trước kia tổ chức.
Nhắc đến Yết Kiêu thì không thể không nhắc tới danh tướng Dã Tượng. Dù không có ghi chép nào về năm sinh, năm mất, quê quán, song Dã Tượng, Yết Kiêu là cặp tướng tài dưới trướng của Trần Hưng Đạo qua các cuộc chiến tranh và cùng có xuất thân là gia nô.
“Tả Yết Kiêu hữu Dã Tượng”, Hưng Đạo vương từng nói về tầm quan trọng của 2 danh tướng này "Chim hồng hộc muốn bay cao tất phải nhờ ở 6 trụ xương cánh. Nếu không có 6 trụ xương cánh ấy thì cũng chỉ như chim thường thôi".
Sử sách ghi lại, Dã Tượng có biệt tài thuần phục và chỉ huy đội voi rừng. Thời Đại Việt, tượng binh là một lực lượng phục vụ chiến tranh đặc biệt quan trọng. Trong kháng chiến chống quân Nguyên Mông, Dã Tượng chỉ huy đội tượng binh và trực tiếp cầm quân đánh giặc.
Ở cuộc kháng chiến lần thứ 3 (1288), trên đường hành quân, voi chiến của Hưng Đạo vương bị sa lầy, Dã Tượng xin chủ tướng lên ngựa đi tiếp còn mình ở lại rồi sẽ đuổi theo sau. Dã Tượng ở lại giữ một cánh quân trên núi Tràng Kênh, đánh tan đám quân của Phàn Tiếp.
Có một điều đặc biệt, đều là những chiến tướng tài ba, song cả Yết Kiêu và Dã Tượng đều không được phong quan, bởi các ông mang phận gia nô nhà vương hầu. Tuy vậy, công lao của 2 ông đối với đất nước còn mãi với sử xanh.
Trần Khánh Dư - vị tướng 'lắm tài nhiều tật'
Không nằm trong "Ngũ hổ tướng" của Hưng Đạo vương, song Trần Khánh Dư là vị tướng dũng mãnh và có công lao lớn trong chiến thắng của triều đại nhà Trần. Hiện lịch sử chỉ xác nhận ông là người quê huyện Chí Linh của tỉnh Hải Dương cũ, còn không rõ người vùng nào cụ thể.
Theo Lịch triều hiến chương loại chí, Trần Khánh Dư là người tôn thất nên được phong tước Nhân Huệ vương. Trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông lần thứ nhất (năm 1258), ông thường thừa cơ đánh úp để giành thắng lợi, được vua Trần Thánh Tông khen ngợi, phong làm Thiên tử nghĩa nam (con nuôi của vua).
Thời gian làm quan, Trần Khánh Dư đã mắc trọng tội, liên quan đến công chúa Thiên Thụy, con gái của vua Trần Thánh Tông, vợ của Trần Quốc Nghiễn (con trai của Hưng Đạo vương). Sự việc xảy ra trước năm 1282, Trần Khánh Dư bị bắt, theo luật phải bị xử tội chết, tịch thu tài sản. Không xử Trần Khánh Dư tội chết thì luật pháp không nghiêm, nhưng xử tử thì giết con nuôi vừa có tài, vừa có công. Cuối cùng, vua cho phạt 100 trượng.
Theo luật bấy giờ, đánh 100 roi không chết là thiên mệnh cho sống. Vì vậy, vua ngầm ra lệnh đánh không chết. Trần Khánh Dư bị tịch thu hết tài sản, phế truất binh quyền và về quê cha ở Chí Linh làm nghề bán than.
Tháng 10/1282, khi nhà Trần tổ chức hội nghị Bình Than, vua Trần Nhân Tông gặp Khánh Dư. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, lúc thuyền của vua đỗ ở bến Bình Than thì bắt gặp một thuyền lớn chở than củi, người lái thuyền đội nón lá, mặc áo ngắn. Vua đoán là Khánh Dư, sai người chèo thuyền đuổi theo, gọi "Ông lái ơi có lệnh vua gọi". Khánh Dư trả lời "Lão là người buôn bán, có việc gì mà vua gọi". Quân hiệu trở về tâu lại thì vua chắc chắn đó là Khánh Dư bởi "người thường tất không dám nói thế", liền sai nội thị đi gọi, rồi xuống chiếu tha tội.
Khi quân Nguyên Mông xâm lược Đại Việt lần thứ ba (năm 1287), thủy quân Nguyên đánh vào Vân Đồn, Hưng Đạo vương giao hết công việc biên thùy cho phó tướng Vân Đồn lúc đó là Trần Khánh Dư. Khánh Dư để thất thủ, bị giải về kinh. Khánh Dư nói: "Lấy quân pháp mà xử, tôi cam chịu tội, nhưng xin khất vài ba ngày để tôi mưu lập công rồi về chịu tội búa rìu cũng chưa muộn". Sau đó, Khánh Dư chỉ huy đánh bại thuyền vận tải lương thực, bắt được rất nhiều quân lương, khí giới, tù binh...
Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn là một bậc thiên tài quân sự, song để làm nên các chiến công hiển hách, bên cạnh ông không thể thiếu các dũng tướng tài năng. Đó là những cá nhân kiệt xuất đã cùng với chủ tướng của mình bảo vệ toàn vẹn bờ cõi Đại Việt ngàn đời.
(Nguồn: Những tướng tài người Hải Phòng của Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn/Tiến Huy Báo Hải Phòng. vn.- Ngày 21/ 3 /2026)
