Đình An Biên (phường Lê Chân) là nơi thờ nữ tướng Lê Chân - người có công lập ra trang An Biên xưa, thành phố Hải Phòng nay.
Thờ Thành hoàng đất Cảng
Đình An Biên là một trong những nơi tôn thờ nữ tướng Lê Chân - vị nữ tướng tài ba, kiệt xuất trong cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng. Trong tâm thức của người dân An Biên nói riêng và toàn thể nhân dân Hải Phòng nói chung luôn khẳng định bà là người có công lập nên trang An Biên, vùng đất “Hải tần phòng thủ” xưa, nay là thành phố Hải Phòng.
Từ bao đời nay, nữ tướng Lê Chân luôn được coi là vị Thành hoàng, sùng kính và thiêng liêng của đất Cảng, người có công khai sáng cũng như giữ gìn, bảo vệ vùng đất này.
Căn cứ theo bản thần tích Đương cảnh thành hoàng Nam Hải uy linh Thánh chân công chúa do Đông các Đại học sĩ Hàn lâm viện Nguyễn Bính soạn năm Hồng Phúc thứ nhất (1572), nữ tướng Lê Chân là con ông Lê Đạo và bà Trần Thị Châu, quê ở làng An Biên, huyện Đông Triều, phủ Kinh Môn, tỉnh Hải Dương xưa, nay là tỉnh Quảng Ninh.
Cô gái họ Lê vừa đẹp người, đẹp nết, lại thông minh. Thái thú phương Bắc là Tô Định nghe danh nàng đòi lấy làm thiếp. Lê Chân kiên quyết khước từ. Được cha mẹ đồng ý, nàng bèn lánh về miền ven biển thuộc huyện An Dương cùng phủ Kinh Môn. Tô Định căm tức, bức hại gia đình, giết chết ông Lê Đạo.
Thù nhà, nợ nước hai vai, Lê Chân quyết chí phục thù, ngầm đem theo một số gia quyến người làng đến vùng ven biển An Dương lập trang trại mới lấy tên quê cũ An Biên. Bà chiêu mộ hiền tài, trai tráng các nơi cùng lo việc dấy binh chống quân đô hộ phương Bắc.
Khi Hai Bà Trưng dựng cờ khởi nghĩa ở Mê Linh, Lê Chân cùng đội nghĩa binh An Biên hưởng ứng lập nhiều chiến công vang dội. Khởi nghĩa thắng lợi, bà được giao giữ chức “Trưởng quản binh quyền”, kiêm trấn thủ Hải Tần (tức vùng Hải Phòng ngày nay).
Lê Chân ra sức tổ chức lực lượng, xây dựng đồn trại, mở lò vật để rèn luyện quân sĩ đánh giặc phương Bắc. Về sau thế trận bất lợi, nữ tướng Lê Chân gieo mình xuống sông để bảo toàn danh tiết. Sau khi bà qua đời, nhân dân An Biên dựng miếu thờ bà. Đời vua Trần Anh Tông, bà được phong Thành hoàng xã An Biên, huyện An Dương xưa, Hải Phòng ngày nay.
Hàng năm, đình An Biên tổ chức các hoạt động kỷ niệm nữ tướng Lê Chân, trong đó có ba ngày lễ chính: ngày sinh (8/2 âm lịch); ngày khánh hạ tức thắng trận (15/8 âm lịch); ngày hóa (13/7 âm lịch). Trong các ngày sinh và khánh hạ, trước đây người dân vẫn tổ chức rước tượng từ đền Nghè về đình An Biên thờ trong 10 ngày. Một trong nét đặc trưng về lễ tế, vật dâng lên bàn thờ nữ tướng của dân làng An Biên không thể thiếu cua biển, bún sợi và sò. Sau 10 ngày, dân làng rước tượng về đền Nghè.
Với những giá trị lịch sử, văn hóa lễ hội độc đáo, ngày 10/3/2016, Lễ hội truyền thống nữ tướng Lê Chân được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Kiến trúc đình làng tiêu biểu
Đình An Biên nằm giữa phố phường đông đúc nhưng ai qua vẫn dễ nhận ra nhờ mái ngói cổ kính, đầu đao cong vút. Cảnh quan xưa, cây đa, hồ nước, xóm ngõ quanh co, ruộng đồng tươi tốt tuy không còn, nhưng truyền thống lịch sử lâu đời thắm đượm tinh thần dân tộc vẫn lắng đọng trong từng thớ gỗ, từng tiết hoa văn trang trí của ngôi đình.
Đình An Biên tọa lạc trên khuôn viên đất chữ nhật vuông vức, rộng gần 3.000 m². Mặt bằng kiến trúc bố cục theo lối chữ công, gồm 5 gian đại đình, ba gian nhà cầu và hậu cung.
Hậu cung là ngôi nhà 3 gian song song với đu đình, mặt trước thông các nhà cầu bằng hệ thống cửa bức bàn, chung quanh xây tường gạch che kín. Gian trung tâm - nơi đặt ban thờ nữ tướng Lê Chân có kiến trúc kiểu lầu điện cao 3 tầng, 4 mái tương tự như gác chuông, gác trống ở chùa Thầy (Hà Nội).
Mái đình đặt trên tổng thể 11 gian. Những đầu đao uốn cong giúp hình khối kiến trúc của ngôi đình cân bằng trong không gian. Sự thanh thoát, hoà hợp với kiến trúc chung giúp người dân, du khách cảm nhận được sự cân bằng, vừa mắt của toàn bộ hệ thống kiến trúc ngôi đình.
Các thành phần kiến trúc ở trong đình như: xà, câu đầu, xà nách, ván lá gió, rường, bẩy... đều được chạm khắc tinh xảo. Bố cục chạm khắc ở bất kỳ vị trí nào cũng được tuân thủ theo nguyên tắc cân đối. Kỹ thuật chạm đạt trình độ điêu luyện và chắc tay.
Đình còn mang vẻ đẹp độc đáo ở các mái ngói, xòe rộng và lan xuống thấp, hơi võng, hai đầu nhô vút ra ngoài như hai con thuyền lớn. Bờ nóc đắp đôi chim phượng hoàng cùng chầu vào mặt nhật tròn, quanh có vầng đao lửa do hổ phù lớn đội. Nghệ thuật trang trí của đình còn nổi bật thể hiện ở tòa đại đình với lối chạm khắc nghiêm trang, góc cạnh.
Với những giá trị kiến trúc mỹ thuật đặc sắc, năm 2009, đình An Biên vinh dự được công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.
( Nguồn: Linh thiêng đình cổ thờ nữ tướng Lê Chân//Báo Hải Phòng.vn.- Ngày 7/5/2026)
