Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491 - 1585), còn gọi là Bạch Vân cư sĩ, là một trong những đại danh nhân hiếm hoi tỏa bóng ảnh hưởng sâu rộng từ thế kỷ XVI đến tận hôm nay.
Công trình tượng đài Danh nhân văn hóa Nguyễn Bỉnh Khiêm trong khuôn viên Thư viện Hải Phòng
Khẳng định vị thế nhà thơ lớn nhất thế kỷ XVI
Tại hội thảo “Lựa chọn, giới thiệu và phát huy giá trị thơ văn Nguyễn Bỉnh Khiêm”, các nhà nghiên cứu đã nhìn nhận sâu sắc hơn di sản của bậc hiền triết, đồng thời đề xuất những hướng tiếp cận mới trong công tác tuyển chọn và quảng bá di sản thơ văn của ông.
Nhấn mạnh tầm vóc của Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm trong dòng chảy văn học Việt Nam, Tiến sĩ Đỗ Thu Hiền (Khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn Hà Nội) cho rằng để giới thiệu danh nhân văn hóa Nguyễn Bỉnh Khiêm ra thế giới, điều tiên quyết là xác định “chân dung” nào muốn xây dựng: một nhà Nho mẫu mực, một danh sĩ ẩn dật hay một trí thức bác học có tư tưởng vượt thời đại, từ đó mới xác lập tiêu chí tuyển chọn thơ văn.
Tiến sĩ Đỗ Thu Hiền chỉ ra một đặc trưng quan trọng là thơ nhà Nho mang tính quy phạm và công thức. Nhiều thể tài như Tùng, Quân đạo thi, Thần tiết thi… vốn quen thuộc trong kho tàng thơ Nho gia. Bởi vậy, khi lựa chọn 100 tác phẩm tiêu biểu, cần cân nhắc giữa cái chung - vốn phản ánh quy tắc thẩm mỹ thời đại và cái riêng - làm nên diện mạo đặc sắc của Trạng Trình.
Bà Hiền đề nghị mở rộng phạm vi tuyển chọn thơ đề vịnh, nhất là thơ vịnh vật - một thế mạnh nổi bật của Nguyễn Bỉnh Khiêm. Những bài như “Thị thi” (Chợ), “Chỉ song thi” (Cửa sổ dán giấy) hay “Nại thi” (Quả mít) mang tính quan sát độc đáo và giàu chất nhân sinh, nên được cân nhắc thêm. Bà Hiền cũng nhấn mạnh tính thực tiễn của công tác dịch thuật: chọn bài sao cho “đủ lạ và đủ quen”, có khả năng chuyển dịch sang các ngôn ngữ khác mà vẫn giữ được hồn cốt thơ…
Với nhiều năm nghiên cứu về thơ văn trung đại, Phó giáo sư, Tiến sĩ Vũ Thanh (Viện Văn học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) đánh giá Nguyễn Bỉnh Khiêm là danh nhân toàn diện hiếm có: Chính trị, ngoại giao, giáo dục, thơ văn và cả ảnh hưởng văn hóa rộng lớn gắn với huyền thoại, truyền thuyết, sấm ký… Ông nhận định, trong hơn 500 tác phẩm còn lại, “bài nào cũng có giá trị” và việc chọn 100 tác phẩm tiêu biểu là công việc hết sức khó khăn.
Từ việc phân tích cấu trúc bản tuyển tập hiện tại, PGS, TS Vũ Thanh đề xuất điều chỉnh số lượng giữa thơ chữ Hán và thơ Nôm. Theo ông, mảng thơ Nôm dù ít hơn về số lượng lại chứa nhiều bài đặc sắc, phản ánh rõ hơn đời sống tinh thần Việt và cần được tăng thêm. Ông đồng thời chỉ ra một số bài chữ Hán nên cân nhắc loại bỏ và gợi ý những bài Nôm xứng đáng bổ sung, dựa trên khảo cứu văn bản học của các thế hệ đi trước.
Các chuyên gia, nhà khoa học đến từ các trường đại học, viện nghiên cứu đến những học giả tại Hải Phòng tham gia hội thảo “Lựa chọn, giới thiệu và phát huy giá trị thơ văn Nguyễn Bỉnh Khiêm
Lan tỏa những tác phẩm tiêu biểu ra thế giới
Tại hội thảo, các nhà khoa học đến từ các trường đại học, viện nghiên cứu đến những học giả tại Hải Phòng đã bàn luận rộng mở về các khuynh hướng sáng tác, giá trị tư tưởng - nghệ thuật, và đặc biệt là việc xác lập tiêu chí chọn lựa khoảng 100 tác phẩm thơ văn tiêu biểu của Nguyễn Bỉnh Khiêm.
Các chuyên gia, nhà nghiên cứu thống nhất rằng việc tuyển chọn không chỉ dựa trên giá trị nghệ thuật, mà cần phản ánh toàn diện các phương diện của Nguyễn Bỉnh Khiêm: hành đạo - ẩn dật, thế sự - triết lý, giáo huấn - vịnh vật…, đồng thời bảo đảm cân đối giữa chữ Hán và chữ Nôm, giữa tính truyền thống và tính độc đáo. Những ý kiến này góp phần định hình bộ tuyển tập mang tính chuẩn mực, phục vụ cho việc xây dựng hồ sơ danh nhân văn hóa thế giới trong thời gian tới.
Là người nghiên cứu sâu về thơ văn Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm, Tiến sĩ Phạm Văn Ánh (Viện Văn học) nhấn mạnh sinh thời Nguyễn Bỉnh Khiêm từng cho biết ông sáng tác “hàng ngàn bài thơ”, nhưng thời gian và biến động lịch sử khiến phần lớn tác phẩm bị mai một. Những văn bản hiện còn là kết quả chắt lọc qua nhiều thế kỷ, vì vậy việc tuyển chọn càng đòi hỏi sự thận trọng về phương diện văn bản học.
Bộ tuyển tập 100 tác phẩm tiêu biểu do Viện Văn học và thành phố Hải Phòng phối hợp chuẩn bị, hướng tới việc lựa chọn sao cho cân đối giữa văn, thơ; giữa chữ Hán và chữ Nôm; giữa các chủ đề lớn như triết lý, thế sự, vịnh vật, giáo huấn… đồng thời bám sát các thành tựu nghiên cứu văn bản học gần nhất.
Tiến sĩ Phạm Văn Ánh đặc biệt nhấn mạnh yêu cầu “độ xác tín văn bản”, đảm bảo chỉ đưa vào tuyển tập những tác phẩm chắc chắn thuộc về Nguyễn Bỉnh Khiêm. Ông cũng lưu ý đến bộ phận sấm ký - một phần quan trọng trong truyền thuyết về Trạng Trình.
Tuy nhiên, do tính chất phức tạp về tác quyền và sự phụ họa của hậu thế, các văn bản sấm ký không được đưa vào tuyển tập lần này. Dẫu vậy, sự tồn tại phong phú của chúng cho thấy ảnh hưởng to lớn của Nguyễn Bỉnh Khiêm trong đời sống văn hóa và tâm linh Việt Nam suốt nhiều thế kỷ.
Kết luận hội thảo, Tiến sĩ Vũ Huy Bỉnh, Phó viện trưởng phụ trách Viện Văn học khẳng định danh nhân văn hóa Nguyễn Bỉnh Khiêm là tài sản tinh thần vô giá của dân tộc Việt Nam. Thơ văn của ông dung dị mà minh triết, thấm đượm tinh thần nhân văn, yêu nước và thương dân vẫn có sức sống mạnh mẽ trong đời sống hiện đại. Bộ tuyển tập 100 tác phẩm sẽ là cơ sở khoa học quan trọng, không chỉ phục vụ hồ sơ trình UNESCO nhân dịp 450 năm ngày mất (1585-2035), mà còn giúp đưa di sản Trạng Trình đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.
Nguồn: https://baohaiphong.vn/trang-trinh-nguyen-binh-khiem-trong-dong-chay-tho-van-viet-nam-528174.html
